Quy trình chọc hút tủy xương làm tủy đồ của Bộ Y tế

Quy trình chọc hút tủy xương làm tủy đồ của Bộ Y tế được xây dựng trong “Quyết định về việc ban hành quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh chuyên ngành huyết học - truyền máu - miễn dịch - di truyền” số 4401/QĐ-BYT ngày 09 tháng 11 năm 2012.

1. Đại cương

Tủy xương là cơ quan tạo máu quan trọng và là nơi sinh máu chủ yếu ở người trưởng thành. Tủy đồ là xét nghiệm thăm dò chức năng tạo máu cũng như gợi ý các nguyên nhân gây rối loạn chức năng này ở tủy qua phân tích số lượng và hình thái các tế bào tủy xương.

2. Chỉ định

• Khi xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi không bình thường mà không xác định được nguyên nhân bằng các xét nghiệm khác.
• Người bệnh sốt không rõ nguyên nhân.
• Chẩn đoán rối loạn sự sinh máu: rối loạn sinh tủy, lơ xê mi, rối loạn tăng sinh tủy.
• Chẩn đoán những rối loạn miễn dịch: đa u tủy xương.
• Kiểm tra tình trạng tủy của người bệnh bị u lympho ác tính và u các tổ chức khác.
• Theo dõi đáp ứng điều trị.
• Đánh giá tình trạng tủy xương ở người bệnh cấy ghép tủy.
• Tình trạng sinh máu của tủy trong các bệnh lý khác: nhiễm trùng, bệnh hệ thống, ung thư di căn, sau điều trị tia xạ hoặc lao.

3. Chống chỉ định

Tương đối:

• Bệnh nhân hemophillia.
• Không làm thủ thuật tại vị trí đang có nhiễm trùng.

4. Chuẩn bị

4.1. Người thực hiện

• 01 bác sĩ chuyên khoa huyết học làm thủ thuật và đọc kết quả.
• 02 kỹ thuật viên chuyên khoa phụ làm thủ thuật, làm tiêu bản...

4.2. Phương tiện - hóa chất

• Phòng làm thủ thuật có trang bị giường thủ thuật, đèn làm thủ thuật, điều hòa, máy sưởi, lavabo, xe đẩy dụng cụ.
• Nồi hấp ướt, hấp sấy dụng cụ vô trùng.
• Tủ thuốc cấp cứu (có đủ thuốc chống phản vệ, chống chảy máu).
• Bàn sấy (hoặc đèn hoặc máy sấy tiêu bản).
• Giá cắm tiêu bản.
• Ống nghiệm có chất chống đông EDTA.
• Giá cắm ống xét nghiệm.
• Lam kính, lam kéo.
• Bút chì đánh dấu tiêu bản, bút dạ ghi số ống, bút bi vào sổ.
• Bông cồn 70 độ, cồn iốt sát trùng, garô.
• Bơm kim tiêm lấy máu tĩnh mạch.
• Băng urgo.
• Giấy xét nghiệm, sổ sách.
• Găng tay vô trùng.
• Mũ, khẩu trang, quần áo bảo hộ lao động
• Bơm kim tiêm gây tê.
• Kim chọc tủy.
• Xi lanh hút dịch tủy loại 10ml.
• Thuốc gây tê.
• Xốp cầm máu.
• Kẹp phẫu tích, kéo.
• Khay chữ nhật, khay quả đậu, bát kền...
• Hộp đựng kim, hộp đựng dụng cụ, đồ vải hấp sấy.
• Săng vô trùng.
• Ga trải giường.
• Túi rác các loại.

4.3. Người bệnh

• Nên làm xét nghiệm vào buổi sáng.
• Phải được bác sĩ tư vấn, giải thích trước khi làm xét nghiệm để người bệnh yên tâm và cùng cộng tác.
• Thử test thuốc gây tê có kết quả âm tính.

4.4. Phiếu xét nghiệm

• Có giấy chỉ định xét nghiệm huyết tủy đồ (theo biểu mẫu số 33/BV - 99), ghi đầy đủ thông tin về người bệnh: họ tên, năm sinh, địa chỉ, khoa phòng, số giường, chẩn đoán, yêu cầu xét nghiệm, ghi rõ ngày tháng năm và chữ ký bác sĩ ra y lệnh. Có ghi ngày hẹn làm xét nghiệm của labo (trường hợp đông người bệnh).
• Có kết quả xét nghiệm HIV âm tính.
• Có kết quả thử test thuốc gây tê âm tính với chữ ký của người đọc kết quả.

5. Các bước tiến hành

5.1. Kiểm tra hồ sơ

Có đầy đủ như trên

5.2. Kiểm tra người bệnh

Đã có thử test

5.3. Thực hiện kỹ thuật

• Chuẩn bị đầy đủ trang thiết bị, dụng cụ, hóa chất cần thiết.
• Người thực hiện kỹ thuật trang bị bảo hộ đầy đủ.
• Gọi người bệnh vào theo thứ tự (ưu tiên người bệnh nặng, người già, trẻ nhỏ).
• Cho người bệnh nằm xuống giường.
• Lấy máu tĩnh mạch (quy trình lấy máu tĩnh mạch) cho vào ống chống đông EDTA và kéo 4-6 tiêu bản máu đàn.
• Cho người bệnh nằm sấp nếu chọc ở vị trí gai chậu sau trên, nằm ngửa nếu chọc ở gai chậu trước trên hoặc xương ức.
• Bộc lộ vị trí làm thủ thuật (xương ức, gai chậu sau trên hoặc trước trên).
• Trải săng.
• Xác định vị trí chọc.
• Sát trùng vị trí chọc bằng cồn iốt, sau đó bằng cồn 700.
• Sát trùng tay bằng cồn 700.
• Gây tê vị trí chọc theo lớp (da, cơ, màng xương), khi chọc vào màng xương bơm thuốc tê sẽ có cảm giác hơi nặng tay, chờ 3-5 phút.
• Chọc kim qua 3 lớp như trên, lúc qua xương vào đến ổ tủy có cảm giác nhẹ tay hơn, hút lấy 0,5ml dịch tủy, lúc hút người bệnh có cảm giác hơi đau tức, cho vào ống chống đông 0,3ml dịch, còn lại gạn lấy cặn kéo 8-10 tiêu bản, có thể làm lam áp nếu cần.
• Băng cầm máu bằng xốp cầm máu và băng urgo.

6. Theo dõi

Theo dõi trong vòng 15 phút không thấy máu thấm ra băng thì cho người bệnh về.

7. Xử trí tai biến

Nói chung ít có tai biến.

Có thể người bệnh lo lắng, sợ hãi: cần giải thích rõ để người bệnh yên tâm, trẻ em có thể dùng tiền mê, an thần nhẹ.

• Đau: gây tê tốt vị trí chọc.
• Máu chảy ra ở vị trí chọc tủy, dùng tay ép chặt một lúc, đặt xốp cầm máu và băng ép là được.
• Sốc dị ứng thuốc gây tê: phải thử test trước.
• Gãy kim, tụt đốc kim: do kim sử dụng lại quá nhiều lần hoặc kim chất lượng không đảm bảo. Nên sử dụng kim dùng một lần.
• Nhiễm trùng nơi chọc: dụng cụ và thao tác phải đảm bảo vô trùng.

Nguồn: Tổng hợp